ایران؛ پیشتاز در فناوری سلول‌های بنیادی

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما؛ به نقل از روابط عمومی و امور بین الملل ستاد توسعه علوم و فناوری‌های سلول‌های بنیادی، با کشف سلول‌های بنیادی، امید انسان به زندگی سالم‌تر بیشتر شد. آنطور که گفته می‌شود، نخستین سلول بنیادی واقعی در اوایل قرن ۲۰ کشف شد، اگرچه تحقیقات در این مورد به اواخر قرن ۱۹ برمی‌گردد. کشور ما نیز از اوایل دهه ۷۰ شمسی کار‌های پایه در این حوزه را با پژوهش و انتشار مقالات علمی آغاز کرد. اکنون در تولید علم این حوزه در جایگاه ۱۳ جهان قرار دارد. درحالی‌که علم سلول‌های بنیادی در کشور ما تا حدود ۸ سال پیش، صرفا در لایه «علم» باقی مانده بود و تعداد کمی از شرکت‌ها در حوزه فناوری سلول‌های بنیادی فعالیت می‌کردند، اما اکنون تعداد این شرکت‌های دانش‌بنیان از عدد ۱۶۰ عبور کرده است.
امیرعلی حمیدیه، پزشک، پژوهشگر و استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران که مسئولیت دبیری ستاد توسعه علوم و فناوری‌های سلول‌های بنیادی معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری را به‌عهده دارد، معتقد است آنچه اهمیت دارد، منافع علم برای مردم و کشور است. به همین‌خاطر، موضوع تبدیل علم به فناوری را مورد توجه قرار می‌دهد تا کشور بتواند سهم خود را از بازار بزرگ بین‌المللی این حوزه به‌دست آورد.
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری سلول‌های بنیادی با اشاره به تفاوت سلول‌های بنیادی با بقیه سلول‌ها گفت: در بدن انسان میلیارد‌ها سلول وجود دارد، اما به درصد کمی از آن‌ها سلول‌های بنیادی گفته می‌شود. به سلولی «بنیادی» گفته می‌شود که از ۲ ویژگی مشخص برخوردار است. این ۲ ویژگی شامل؛ قدرت تمایز (Differentiating) نسبت به سلول‌های دیگر و خاصیت خودنوسازی (self renewal) است.
وی در ادامه افزود: بدن ما دارای انواع و اقسام سلول‌های بنیادی است. تاریخچه سلول‌های بنیادی از سلول‌های بنیادی خون‌ساز شروع شد. سلول‌های بنیادی خون‌ساز را در مغز استخوان کشف و مشاهده کردند. این سلول به ۳ دسته مختلف تقسیم بندی می‌شوند و تمایز پیدا می‌کنند.
این ۳ رده شامل موارد زیر است؛ اول، گلبول‌های قرمز است که حامل اکسیژن هستند. دومین گروه از سلول‌های خون‌ساز، گلبول‌های سفید هستند که وظیفه آن‌ها دفاع از بدن در برابر عفونت‌هاست و سومین دسته نیز پلاکت‌ها هستند که کارشان جلوگیری از خونریزی است. هنگامی که این ۳ نوع سلول کشف شد، دانشمندان دریافتند با سلول‌هایی روبه‌رو هستند که کارشان هیچ شباهتی به یکدیگر ندارد. این موضوع همان ویژگی «تمایز» است.
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری سلول‌های بنیادی گفت: بدن دارای انواع سلول‌های بنیادی است. دسته اول همان سلول‌های بنیادین خون‌ساز است که توضیح داده شد. نوع دوم، سلول‌های بنیادی مزانشیمی (Mesenchymal stem cells) است که آن‌ها نیز با بافت‌های مختلف مانند چربی، غضروف، استخوان، سلول‌های کبدی و ... تمایز پیدا می‌کنند. دسته سوم، سلول‌های بنیادی «رویانی» است. در ۲ ماه اول بسته شدن نطفه در بدن یک «رویان» وجود دارد. درواقع به ۲ ماه اول زندگی هر انسان در رحم مادر «دوره رویانی» می‌گویند.
دسته چهارم که طی سال‌های اخیر کشف شده، سلول‌های بنیادی پرتوان القایی (iPS) بود که مخفف induced pluripotent stem cells است. کشف این سلول‌های بنیادی، انقلاب جدیدی در حوزه پزشکی در سال ۲۰۱۳ به‌وجود آورد. درواقع یک دانشمند ژاپنی برای نخستین بار توانست سلول‌های رسیده و تمایز یافته پوست را، این بار به جای آنکه تمایز دهد، به عقب بازگرداند و از آن سلول بنیادی بسازد. او همچنین توانست آن سلول بنیادی را که از سلول پوست خود فرد ساخته شده، به انواع و اقسام سلول‌ها تمایز دهد. این در حالی است که احتمالا در آینده سلول‌های بنیادی جدیدی هم کشف خواهد شد.
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری سلول‌های بنیادی درباره نقطه آغاز توسعه علوم و فناوری‌های سلول‌های بنیادی در کشور گفت: پژوهش و توسعه علوم و فناوری‌های سلول‌های بنیادی نخستین بار در کشور از زمان پایان جنگ تحمیلی شروع شد. تحقیقات در این حوزه، در ۲ مجموعه «دانشگاه علوم پزشکی تهران» و «پژوهشگاه رویان» بیشتر از مجموعه‌های دیگر پیگیری و دنبال شد. این در حالی است که امروز، این مراکز به حدی افزایش یافته که در کل کشور شاهد توسعه روزافزون آن‌ها هستیم.
دکتر امیرعلی حمیدیه با اشاره به جایگاه ایران در این حوزه در دنیا و منطقه گفت: آنچه در رسانه‌ها رایج شده، این است که به رتبه و جایگاه اهمیت زیادی داده می‌شود، اما مهم این است که مردم و کشور تا چه میزان از این پیشرفت‌ها منتفع می‌شوند. رتبه ما در تولید علم پزشکی در جهان اکنون ۱۶ است و به‌عنوان مثال، رتبه علم پزشکی یک کشور ۴۵ است. اما همین کشور از طریق یکی از شرکت‌های داروسازی خود که انسولین تولید می‌کند، درآمد بسیاری کسب می‌کند و باعث اشتغال‌زایی در کشور خود شده است. بنابراین، بهتر است به این رتبه‌ها توجه زیادی نشود. با این حال، رتبه تولید علم ایران در حوزه سلول‌های بنیادی و پزشکی بازساختی در جهان ۱۳ است و در منطقه (شرق مدیترانه و خاورمیانه) از سال ۲۰۱۷ در رتبه اول قرار داریم و ترکیه و رژیم صهیونیستی را پشت سر گذاشته‌ایم.
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری سلول‌های بنیادی با اشاره به اینکه در این حوزه به ارزآوری رسده ایم یا خیر گفت: تا حدود ۸ سال پیش، علم سلول‌های بنیادی در کشور صرفا «علم» بود. یعنی کار‌های پایه مانند پژوهش و انتشار مقاله را انجام می‌دادیم. اما از آن زمان، با توجه به شکل‌گیری حوزه فناوری و شرکت‌های دانش‌بنیان و حمایت‌های معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری، ادبیات این حوزه تغییر یافت. به‌عبارت دیگر، به جای تولید مقاله، توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان در دستور کار قرار گرفت. اگر زمانی تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان حوزه سلول‌های بنیادی و پزشکی بازساختی کمتر از تعداد انگشتان یک دست بود، اما اکنون بیش از ۱۶۰ شرکت در این حوزه فعال هستند که نشانگر رشد بسیار بالا در یک بازه زمانی محدود است. ما پیش از این ظرف کشت و حتی محیط کشت نداشتیم و همه تجهیزات وارداتی بود. درحالی‌که اکنون بیشتر محصولات مورد نیاز این حوزه در کشور ساخته می‌شود.
وی در ادامه افزود: میزان گردش مالی شرکت‌های دانش‌بنیان این حوزه در پایان سال ۹۸ حدود ۵ هزار میلیارد ریال بوده است. توجه به این نکته ضروری است که در پایان سال ۹۸ صرفا ۵ سال از ورود به حوزه فناوری سلول‌های بنیادی گذشته که نشانگر سرعت رشد بالای شرکت‌های دانش‌بنیان این حوزه است. به این ترتیب، با توجه به نگاه محصول‌محور در این حوزه، اکنون در مسیر درستی قرار گرفته‌ایم. ما باید علم را به صنعت تبدیل کنیم، چراکه تجهیزات مربوط به این حوزه بازار بسیار بزرگی در دنیا دارد. شرکت‌های ما با وجود کرونا و محدودیت‌های دیگر توانسته‌اند این علم را به فناوری تبدیل کنند. اکنون نیز صادرات را شروع کرده‌اند و سهم خود را از بازار بین‌المللی خواهند گرفت.