از دغدغه نان تا آزادی خواهی در بولیوی

   بین سال‌های ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۵، بولیوی پنج رئیس جمهور مختلف را تجربه کرد. در کشوری مانند بولیوی که دوران زمامداری رهبران آن در دهه‌های اخیر به دلایل مختلف، کوتاه بوده است اوو مورالس توانست دوران موفقیت آمیز ۱۳ ساله‌ای را توام با شاخص‌های مثبت انسانی و اقتصادی از خود به یادگار بگذارد.
 ظهور اوو مورالس
  اوو مورالس در ۱۹۵۹ میلادی در خانواده‌ای فقیر در ایالت اورورو در غرب بولیوی بدنیا آمد. شاید خاطره ۱۵ سالگی وی در مدرسه مهمترین انگیزه وی برای کسب ریاست جمهوری بولیوی بوده باشد. مورالس در ۱۵ سالگی وقتی که تلاش‌های وی جهت صحبت با رئیس جمهور وقت که برای بازدید معمول به مدرسه مورالس آمده بود، ناکام ماند، همان موقع به هم کلاسی هایش قول داد تا یک روز شخصا رئیس جمهور بولیوی شود.
در سال ۱۹۹۵ زمانی که رهبر صنف کشت برگ کوکا از قبیله آیمارا، بود و به دلایل صنفی به زندان افتاده بود در پاسخ به توهین یک افسر نظامی در زندان منطقه کوپاکابانا پاسخ داد: «این بومی آشغال، یک روزی رئیس جمهور تو خواهد شد.»
در سال ۱۹۹۷ صنف مورالس به حزب «جنبش برای سوسیالیسم» (MAS) (ماسیستها)، پیوست. وی به عنوان کاندیدای حزب ماس موفق شد در سال ۲۰۰۵ با کسب ۵۴ درصد آرا، پیروز رقابت‌های انتخاباتی در این کشور بی ثبات، فقیر و آشوب زده شود.
 مورالس قدرت را از ۲۲ ژانویه ۲۰۰۶ در بولیوی که فقیرترین کشور آن زمان در آمریکای جنوبی بود، در دست گرفت. وی متعهد شد تا باز سازی جامعه بومیان و احترام به هویت و منافع جامعه بومیان بولیوی را در دستور کار خود قرار دهد. محبوبیت مورالس تا جایی به پیش رفت که در تمام کشور، بومیان شعار می‌دادند: «ما رئیس جمهور هستیم».
مورالس در اولین سال زمامداری خود، مبادرت به ملی کردن صنایع نفت و گازو ساماندهی مجدد عواید حاصل از درآمد‌های استخراج گاز در بولیوی نمود.
 براساس آمار صندوق بین المللی پول، مورالس در طول ۱۳ سال زمامداری خود، موفق شد تا تولید ناخالص داخلی بولیوی را به میزان ۴.۹ درصد از سال ۲۰۰۶ تا سال ۲۰۱۹ افزایش دهد. بر همین اساس بود که عنوان «معجزه اقتصادی بولیویایی» بر بولیوی دوران مورالس اطلاق گردید.

مطابق با نظر بانک جهانی، در طول ۱۳ سال، مورالس موفق شد:
- میزان فقر را به حدود نصف کاهش دهد. به عبارتی میزان فقر از ۶۰ درصد به ۳۴ درصد رسید.
- همچنین یونسکو، بولیوی را در سال ۲۰۰۸، به عنوان کشوری بدون جمیعت بی سواد معرفی نمود.

 از مهمترین اقدامات مورالس در اولین سال‌های زمامداری وی، اخراج برخی از شرکت‌های خارجی که درصدد خرابکاری، آشوب و ... در این کشور بودند، می‌باشد. مورالس در سال ۲۰۰۸، «دفتر کنترل مبارزه با مواد مخدر آمریکا» که موسوم به DEA می‌باشد را از کشور اخراج نمود DEA در صدد بود تا از طریق کودتا و با همراهی ایالت‌های سانتاکروز، پاندور و بنی و تاریخا که عموما در اختیار اوپوزیسون ثروتمند نئولیبرال بود و هست، قدرت را از مورالس باز پس بگیرند.

 شاید دوران زمامداری مورالس به پایان رسیده باشد، لیکن تاریخ، از وی به عنوان یک رهبرفهیم، کوشا، مهربان و فروتن که زحمات زیادی را برای توسعه و استقلال کشور خود متحمل شد، به نیکی یاد خواهد کرد.

 علت عقب نشینی مورالس در برابر مخالفان
  روز ۲۸ مهر گذشته (مطابق ۲۰ اکتبر)، انتخابات ریاست جمهوری برای دوره ۲۰۲۵-۲۰۲۰ در بولیوی برگزار شد. این انتخابات با حضور ۲۳۵ ناظر بین‌المللی از جمله نمایندگان اتحادیه اروپا و سازمان کشور‌های آمریکایی (OAS) و فرستاده‌های بسیاری از کشور‌ها برگزار شد. نتایج رسمی انتخابات، «اوو مورالس» رئیس‌جمهور فعلی را در دور اول پیروز اعلام کرد.

  «کارلوس مسا» نامزد اصلی احزاب مخالف به همراه تعدادی از دیگر مخالفان دولت، با بیان اینکه در انتخابات تقلب صورت گرفته، نتایج را به رسمیت نشناختند. این امر موجی از خشونت در بولیوی به وجود آورد که منجر به سه کشته، تعداد زیادی زخمی و تخریب و سوزاندن اموال متعدد دولتی شد. مخالفان به همین ترتیب، بسیاری از کسب‌وکار‌ها را در شهر‌های مختلف با توسل به زور تعطیل و خیابان‌ها و جاده‌ها را مسدود کردند.

  اما آنچه در این بین نگران‌کننده‌تر بود رنگ تبعیض‌آمیز اعتراضات و وجود یک گفتمان آشکار نژادپرستانه و خشونت علیه جمعیت بومیان بولیوی بود. به عنوان نمونه، سازمان‌های بومی در شهر کوچوبامبا یک راهپیمایی مسالمت‌آمیز با حضور زنان روستایی برگزار کردند که مشارکت‌کنندگان در آن با چوب و سنگ مورد حمله وحشیانه قرار گرفتند که چندین زخمی بر جای گذاشت. مخالفان دولت در طول این برنامه یک فعال زن روستایی را ربودند، مو‌های او را بریدند و بر او جوهر قرمز پاشیدند!

  پاسخ دولت بولیوی به اعتراضات، همواره دعوت به آرامش بود و بار‌ها از مخالفان درخواست کرد شواهدی برای اثبات ادعای تقلب ارائه دهند، ولی هیچ شکایت رسمی دردیوان عالی ثبت نشد.

  به منظوررفع هرگونه تردید در مورد مشروعیت انتخابات، دولت بولیوی در تاریخ ۳۰ مهرماه (۲۲ اکتبر) از سازمان کشور‌های آمریکایی (OAS) خواست تا پروسه انتخابات این کشور را مورد بازبینی قرار دهد. سی نفر متخصص فرستاده شده توسط OAS مشغول بررسی روند کار بودند. قرار بود ناظران OAS روز چهارشنبه ۲۲ آبان (۱۳ نوامبر) نتایج تحقیقات‌شان را اعلام کنند؛ هر چند مخالفان اعلام کرده بودند که حتی اعلام‌نظر‌های جامعه بین‌المللی را به رسمیت نخواهند شناخت.
در لابلای این سناریوی خشونت‌آمیز، دولت بولیوی روز جمعه ۱۷ آبان طی اطلاعیه‌ای رسمی اعلام کرد کودتایی علیه دولت مورالس در حال وقوع است. یک شاهد این ادعا این بود که «فرناندو کاماچو» یکی از رهبران اصلی اعتراضات پس از انتخابات، روز شنبه ۱۱ آبان (۲ نوامبر) در یک تجمع عمومی، از مورالس خواست تا در ظرف ۴۸ ساعت استعفا دهد و در غیر این صورت اقدامات لازم برای تحقق این امر انجام خواهد گرفت!

  علاوه بر این موارد، ۱۷ و ۱۸ آبان (۸ و ۹ نوامبر) شورشی از چندین یگان پلیس در شهر‌های لاپاز، کوچابامبا، سانتا کروز، اورورو، پوتوسی و سوکره گزارش شد. خواست اصلی این شورش‌ها مشخص نبود؛ برخی مطالبات صنفی را مطرح می‌کردند (مانند برکناری فرمانده محلی در کوچابامبا)، برخی دیگر خواستار بهبود حقوق ماهیانه و بازنشستگی بودند و گروهی دیگر مطالباتی سیاسی مثل استعفای رئیس‌جمهور را مطرح می‌کردند.

  این اقدامات خطراتی قریب‌الوقوع، نه تنها برای مردم بلکه برای نهاد‌های دولتی که بدون محافظت مانده بودند، ایجاد کرد. با ظهور نافرمانی نیرو‌های پلیس در لاپاز، ساختمان ریاست جمهوری و مجلس شورای ملی در پایتخت نیز بدون حفاظت ماند. میدان‌دار اصلی این نافرمانی، «کاماچو» ست که با فراخوان عمومی از نیرو‌های پلیس و ارتش خواست از فرماندهی خود تبعیت نکنند.

 منحنی اقدامات خشونت‌آمیز با شیب شدیدی رو به افزایش گذاشت. مخالفان اقدام به آتش زدن اموال و خانه‌های هواداران و مسوولین دولتی کردند. حتی خانۀ خواهر رئیس‌جمهور در شهر کوچوبامبا در آتش سوخت. خبرنگاران و روزنامه‌نگاران طرفدار دولت مورد تعرض قرار گرفتند و تلویزیون دولتی به تسخیر مخالفان درآمد. هم‌زمان با این وقایع، سازمان کشور‌های آمریکایی نیز با انتشار بیانیه‌ای نتایج انتخابات بولیوی را فاقد اعتبار اعلام کرد که مانند ریختن بنزین بر آتش اعتراضات عمل کرد.

  در چنین شرایطی دولت بولیوی به منظور کنترل اوضاع و حفظ امنیت مردم از تعرضات گروه‌های رادیکال مخالف، آن‌گونه که در کنفرانس مطبوعاتی مورالس اعلام شد، با برگزاری انتخابات جدید موافقت کرد. برنامۀ بعدی مخالفان در این مرحله، حذف مورالس از صحنۀ انتخابات جدید است که به هدف خود رسیدند.

 دستاورد‌های اقتصادی بولیوی طی دوره ریاست مورالس:
 کسب بالاترین رشد اقتصادی در آمریکای جنوبی طی شش سال گذشته با نرخ رشد متوسط ۴.۹ درصد؛
 رشد تولید ناخالص ملی از ۹۵۷۴ میلیون دلار در سال ۲۰۰۵ به ۴۰۸۸۵ میلیون دلار در سال ۲۰۱۹؛
 کسب پایین‌ترین نرخ بیکاری در منطقه و کاهش آن از ۸.۱ در سال ۲۰۰۵ به ۴.۲ درصد در ۲۰۱۸؛

کاهش فقر شدید از ۳۸.۲ به ۱۵.۲ طی سیزده سال؛
 افزایش امید به زندگی به میزان ۹ سال؛
 افزایش حداقل حقوق از ۶۰ دلار به ۳۱۰ دلار؛
 کاهش شکاف جنسیتی در مالکیت زمین و افزایش مالکیت توسط زنان از ۱۳۸۷۸۸ مورد در سال ۲۰۰۵ به یک میلیون و یازده هزار و ۲۴۹ مورد در سال ۲۰۱۸؛
 کسب رتبه سوم جهان در زمینه مشارکت زنان در پارلمان با حضور بیش از ۵۰ درصدی زنان در مجلسین این کشور؛
ریشه کنی بی سوادی در بولیوی در سال ۲۰۰۸؛
 کاهش ترک تحصیل از ۴.۵ درصد در ۲۰۰۵ به ۱.۵ درصد در ۲۰۱۸؛
 کاهش ۵۶ درصدی نرخ مرگ و میر نوزادان؛
 اجرای سیستم بهداشت همگانی برای دسترسی صد در صد مردم به خدمات رایگان بهداشتی؛
 تصویب قانون درمان رایگان بیماران سرطانی.
 رشد تولید ناخالص بولیوی جزو بهترین رشد‌های اقتصادی جهان و امریکای جنوبی که در طی ۱۳ سال از ١٠ میلیارد دلار به ٣٧ میلیارد دلار رسید.

مواضع مورالس در برابر آمریکا

 در سال ۱۹۵۳ آمریکا علیه دولتی که سعی داشت نفت را در ایران ملی کند، کودتا کرد. اکنون که ایران دوباره کنترل منابعش را در دست گرفته، آمریکا دوباره فشار‌های خود را به این کشور آغاز کرده است. آمریکا برای فشار به ایران پشت مسائل دیگر پنهان شده است.
 او در ادامه یادآور شد: آمریکا بر اساس دروغی که به مردم جهان گفته شد، به عراق حمله کرد و جنگی‌را به راه انداخت که بیش از یک میلیون نفر در آن کشته شدند.
 رئیس جمهور بولیوی در بخشی دیگر از اظهاراتش گفت: جنگ سوریه که بیش از نیم میلیون نفر در آن کشته شده اند نیز نتیجه مستقیم حمایت مالی و تسلیحاتی از تروریست‌هاست.
مورالس تاکید کرد: اگر آمریکا به دنبال دموکراسی بود از دیکتاتور‌ها حمایت نمیکرد. آمریکا به دنبال عدالت در کشور‌های دیگر نیست در غیر اینصورت قوانین بین المللی را زیر پا نمیگذاشت.
او گفت: خروج آمریکا از برجام محکوم است. من از انگلیس و آلمان و فرانسه می‌خواهم که در برجام باقی بمانند و به قوانین بین‌المللی احترام بگذارند.
موضع ایران
 ایران دخالت آمریکا در امور داخلی بولیوی و شبه‌کودتا علیه «مورالس» را محکوم کرد.
سخنگوی وزارت امور خارجه ایران گفت:  دخالت آمریکا در امور داخلی بولیوی و اقدام شبه‌کودتا علیه رئیس‌جمهور قانونی آن کشور را محکوم می‌کنیم.  هرگونه تغییر دولت‌ها به صورت اجبارآمیز و خارج از چارچوب‌های قانونی به خصوص با دخالت خارجی محکوم و غیر قابل قبول است.  جمهوری اسلامی ایران معتقد است هر گونه تغییری باید انعکاس خواست مردم از طریق صندوق‌های رای و در چارچوب قانون باشد.  امیدواریم مردم و گروه‌های محتلف سیاسی در بولیوی با استفاده از ظرفیت‌های سیاسی و حقوقی کشورشان بتوانند بدون توسل به آشوب، خشونت و درگیری به یک راه حل مسالمت آمیز در خصوص وضعیت موجود برسند.
طراحی ونقش آمریکا در کودتا
 همه گام‌ها و اقدامات کودتاچیان گام به گام تحت هدایت واشنگتن و سفارت امریکا در لاپاز با مشارکت سفارتخانه‌های دیگر نظیر برزیل، ارژانتین، اسپانیا، اکوادور و شیلی انجام شد. این طراحی شامل موارد زیر بود:
- انشقاق در بین صفوف ارتش و پلیس، بهره برداری از نفوذیان ارتشی در دولت با مشورت‌های اشتباه هدفمند، نظامیان بازنشسته
- مسلح نمودن مخالفین، تزریق پول، خرید رای برای مسا، مشارکت کلیسا بویژه کلیسای اوانجلیست
* البته در مورد کلیسا‌ها نیز به نظر می‌رسد که نقش کلیسای کاتولیک در سقوط مورالس بسیار پررنگ‌تر بوده است، زیرا کاماچو به عنوان یکی از دو لیدر اصلی اعتراضات که در تمام مراحل نقش اساسی در هدایت جریانات علیه مورالس داشت یک کاتولیک متعصب است و نکته دیگر اینکه طبق آنچه در برخی اخبار آمده واتیکان کودتا بودن وقایع اخیر را منتفی دانسته است.
فراموش نشود که امریکا در بولیوى فقط سفیر ندارد، حتى وابسته هاى نظامى هوایى، دریایى و زمینى امریکایى حضور داشته و فعال بودند و سفارت آمریکا مقر فرماندهی عملیات آن‌ها بود.

* آمریکایی‌ها در یک کشور نسبتا کوچک منطقه نزدیک به هزار نیرو در سفارتشان داشتند.
- علاوه بر آن آمریکا بیش از ده میلیون دلار در این کودتا خرج کرده و تقریبا تمامى کانال هاى خصوصى تلویزیون بولیوی را خریده است. تنها دو کانال دولتى مانده بود که آن‌ها را هم اشغال کردند! الان فقط کانال ٧ تلویزیون بولیوى دست دولت است.
جایگاه اتحادیه‌های کوکاکاران در بولیوی
 در بولیوى ٦ فدراسیون کوکاکاران وجود دارد که پول و قدرت فراوانى دارند. آن‌ها تصمیم گرفته اند از کوچابامبا که استان اصلى آنهاست به پایتخت آمده و آنقدر خیابان‌ها را ببندند تا اوو برگردد!
 مفهوم رهبری در فرهنگ سرخپوستی
 در فرهنگ سرخپوستی، که بسیار ساده و بسیط و زیباست، رهبران خود را همیشه رهبر می‌دانند، چه در سفر و چه در حضر. اگر رهبرشان به خارج برود مسخره اش نمی‌کنند و یا از او روی برگردانند و حتی ممکن است که به رهبر خود بگویند که برای حفظ جان خودش به کشور دیگری پناهنده شود، آن‌ها راه را صاف میکنند و آنوقت او بیاید و دوباره رهبرشان بشود. اعتقاد آن‌ها نسبت به مورالس همینگونه است، حداقل ۶ اتحادیه سندیگای برگ کوکاکاران اینگونه فکر میکنند. آن‌ها می‌گویند ما خواسته ایم که اوو مورالس سالم بماند و بطرف لاپاز حرکت میکنیم و وقتی آنجا را فتح کردیم از او خواهیم خواست که برگردد.
 احتمال ضد کودتا و برگشت مورالس؟
  اوو مورالس در مصاحبه با سی ان ان، دولت خودخوانده این کشور را دیکتاتور خواند، زیرا در ۴ روز اول عمر دولت موقت بیش از ۱۵ نفر از تظاهرکنندگان به ضرب گلوله کشته شده اند این در حالی است که تا روزی که وی استعفا داد حتی یک نفر هم به ضرب گلوله کشته نشده بود.
هنوز داستان بولیوی به پایان نرسیده و باید ببینیم مقاومت طرفدار ان مورالس چگونه خواهد بود.
خطا‌های مورالس:
 عدم پرورش جانشین خودش در حزب ماس و اصرار برای ریاست جمهوری دوره چهارم
 عدم توانایی در حل چالش سنت و مدرنیته: در آخرین دیدار مورالس با رهبر انقلاب ایشان با زبانی ملایم و غیر مستقیم به این نکته اشاره کرده بودند که چالش بولیوی حفظ سنت‌ها و گرایش به مدرنیسم است.
این مسأله چالش جدی در بین جوانان بولیوی است و جامعه شأن را آسیب پذیر کرده است.
  توجه افراطی به توسعه کشور و عدم توجه کافی به شکل گیری طبقه متوسط و نیازمندی‌های سیاسی آن‌ها
 مورالس با برنامه‌های فقرزدایی خود ناخواسته یک طبقۀ متوسط نسبتا نیرومند در کشورش ایجاد کرد که از حضور آن آگاهی کافی نداشت، طبقه‌ای که اگر دغدغۀ نان نداشته باشد نهاد‌های مدنی خاص خودش را به همراه می‌آورد و دموکراسی و آزادی‌خواهی از جمله آرمان‌هایشان است. طبقه‌ای که به جای نان چالشش آزادی میشود طبقه‌ای که قدر حاکمان مردمی خود را نمیداند و به سوی غرب نظر میکند او تمنای لذت جویی و مدرنیته را دارد.
جولان ضد انقلاب ایرانی
 امیر طاهری، روزنامه نگار ضد انقلاب ایرانی می‌نویسد: ‏با پناهنده شدن «اوو ‎مورالس» رئیس‌جمهور مستعفی ‎بولیوی به مکزیک، ایران ۲۰۰ میلیون دلار سود حاصل از وامی که در دوران ‎احمدی نژاد به بولیوی داده بود را ازدست می‌دهد. پیشتر ایران وامی مشابه به ارزش ۱/۱بیلیون دلار راکه به ‎ونزوئلا داده بود، را هم از دست داده است.
این ادعایی بیش نیست. این شایعه کذب محض بوده است. این وام هیچگاه به نتیجه نرسید و ایران حتی یک ریال طلبکار نیست.
 در مورد ونزوئلا هم باید گفت: این ادعاواقعا مزخرف و بی پایه است. ما حتی یک سنت وام به ونزوئلا ندادیم. بلکه سود‌های زیادی هم از جانب برخی شرکت‌های ایرانی کسب شد.
استیصال ضد انقلاب در طرح واقعیت‌ها و منطق این بندگان به بن بست رسیده را به ادعا‌های مضحک وا میدارد.


   محسن شاطرزاده
  سفیر سابق ایران در برزیل