رسالت سخت ما برای مراقبت از مادر جنگل‌ها

به گزارش خبرگزاری صدا و سیمای مرکز گلستان؛ چهل و سومین جلسه یونسکو که در باکو کشور آذربایجان برگزار شد نتیجه خوشحال کننده ایی برای ما همراه داشت و جنگل‌های هیرکانی به عنوان دومین میراث طبیعی ایران وبیست و چهارمین میراث کشورمان، جهانی شد.
ارزش جنگل‌های هیرکانی
فسیل زنده، موزه طبیعی، جنگل‌های کهنسال پهن برگ و مادر جنگل ها، همۀ این‌ها توصیفی برای جنگل‌های هیرکانی است.
این جنگل‌ها از دوران سوم زمین شناسی یا همان عصر دایناسور‌ها پس از مقاومت برابر سرمای عصر یخبندان برای ما باقی مانده اند.
شواهد علمی نشان می‌دهد همزمان با عصر یخبندان به غیر از جنگل‌های هیرکانی که به دلیل قرار گرفتن در اقلیم معتدل بین رشته کوه البرز و دریای خزر تمامی جنگل‌های پهن برگ به جز تعداد معدودی نابود شد و از همین روست که جنگل‌های هیرکانی را مادر جنگل‌های جوان اروپا و شمال آمریکا می‌دانند.
این جنگل‌ها که تخمین زده می‌شود از ۲۲ تا ۵۰ میلیون سال پیش تاکنون سرد و گرم چشیده اند وسعتی حدود ۲ میلیون هکتار دارند.
اکنون کمربندی از درختان خزان کننده در شمال کشور ما را در آغوش گرفته اند.
مدیر پایگاه جنگل‌های هیرکانی گلستان گفت:: جنگل‌های هیرکانی از آستارای گیلان تا گلیداغ گلستان امتداد می‌یابد و دستان سبزجنگل هیرکانی در مسیری حدود ۸۰۰ کیلومتری از شمال کشور امتداد دارد.
رمضانعلی قائمی افزود: در این جنگل‌ها ۳۰۰ گونه پرنده و ۹۸ گونه جانور زندگی می‌کنند و محل رشد ۱۵۰ گونه بومی درخت و درختچه و بوته است.
در جنگل‌های معتدل و آمیخته هیرکانی به دلیل حاصلخیزی خاک، تغییرات دما و بارندگی‌های متعدد که از حدود ۶۰۰ میلیمتر در شرق (گرگان) تا دو هزار میلیمتر در غرب (حوالی آستارا) نوسان دارد، تنوع گونه‌های گیاهی بسیار بالاست.
از مهم‌ترین گونه‌های گیاهی در جنگل‌های هیرکانی در بین درختان می‌توان به راش، ممرز، بلوط، توسکا، انجیلی، افرا، نمدار، سرخدار، نارون و زبان گنجشک در میان گونه‌های درختچه‌ای به آلوچه وحشی، انار، شمشاد، ولیک و ازگیل و در بین گونه‌های جانوری می‌توان به پلنگ، خرس، کل، بز، گرگ، مارال، شوکا، گربه وحشی، روباه، شغال، سمور، و در میان پرندگان می‌توان به توکا، سنقر سفید، انواع پرندگان شکاری، دارکوب، سار، سینه سرخ، چرخ ریسک خزری، قرقاول، سهره، اشاره کرد.
استاد دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان گفت:: جنگل‌های هیرکانی دارای برخی ویژگی‌های خاص و منحصر به فردی است که به طور نمونه می‌توان به رشد گونه راش اشاره کرد.
هاشم حبشی گفت: رشد گونه راش از یوگسلاوی سابق آغاز می‌شود و به دره زیارت گرگان ختم می‌شود و این دره مرز رویشگاه این درخت است و از این بعد برای محققان بسیار مهم است که بدانند چرا بعد از این دره رشد گونه راش متوقف شد.
او افزود: گونه توسکا که ما به وفور در جنگل‌های اطراف می‌بینیم برای محققان دیگر کشور‌ها بسیار عجیب است و آن‌ها درختان توسکایی که حدود یک متر قطر و ۴۰ متر ارتفاع دارند را با بهت نگاه می‌کنند.
حبشی گفت: محققانی که به دیدار توسکا می‌روند، روی زمین دراز می‌کشند و از این درختان عکس می‌گیرند، چون در طول زندگی تحقیقاتی خود چنین موجود عظیم الجثه‌ای را ندیده اند.
روند ثبت جنگل‌های هیرکانی
پیش از ایران، کشور آذربایجان نیز در سال ۲۰۰۵ برای ثبت جنگل‌های هیرکانی به نام خود درخواست داده بود، اما چون فقط ۲۰ هزار هکتار این جنگل‌ها در این کشور قرار داردکه مورد موافقت قرارنگرفت و نام جنگل‌های هیرکانی به نام ایران ثبت شد.
از این پس جنگل‌های هیرکانی با نام ایران شناخته می‌شود هرچند قرار است بعد‌ها جنگل‌های آذربایجان نیز به جنگل‌های هیرکانی ایران پیوست شود.
پرونده ثبت جنگل‌های هیرکانی به این سبب که پیش از ایران، کشور آذربایجان درخواست ثبت داده بود روندی طولانی و حدود ۱۴ ساله را طی کرد.
نخستین درخواست رسمی ایران در سال ۸۷ تحویل یونسکو و آخرین ارزیابی کارشناسان یونسکو آبان پارسال انجام شد.
مدیر پایگاه جنگل‌های هیرکانی گلستان گفت: پیش از حضور کارشناسان با نمایندگان سازمان‌های میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، محیط زیست و منابع طبیعی مناطقی که دارای ویژگی‌های شاخص بودند شناسایی شد.
رمضانعلی قائمی افزود: جلسه‌های متعددی نیز اعضای گروه‌های مردم نهاد علاقمند به طبیعت و جوامع محلی برگزار شد تا علاوه بر ویژگی‌های بارز جانوری و گیاهی جنگل‌های هیرکانی، کارشناسان با، فرهنگ مردم بومی و جوامع محلی این مناطق نیز آشنا شوند.
قائمی گفت: برای انجام مطالعات و ارایه مشخصات جنگل‌های هیرکانی مشاورانی از بنیاد سوکو آلمان با ما همکاری کردند.
جنگل‌های هیرکانی بیست و چهارمین اثر و دومین اثر طبیعی بزرگ ایران بعد از کویر لوت است که ثبت جهانی شد.
دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران گفت:: هنرمندان کشور هم که با برگزاری نمایشگاه عکس و فیلم هیرکانی در فرایند ثبت میراث جهانی ایران نقش آفرین بودند.
ایوبی از مردم خواست؛ بیش از گذشته در نگهداری از این میراث جهانی کوشا باشند.
جشن ملی هیرکان
جنگل‌های ثبت شده در فهرست یونسکو جنگل‌های هیرکانی نام گرفت نامی که به گفته مدیر پایگاه جنگل‌های هیرکانی گلستان از نام قدیم ایالت گرگان گرفته شده است.
معاون میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور گفت:: ما پیشنهاد داده‌ایم یک روز در تقویم به نام جنگل‌های هیرکانی ثبت شود و جشن ملی این ثبت جهانی نیز در استان گلستان که نام قدیمی آن هیرکان است، برگزار شود.
طالبیان گفت: ما پیشنهاد می‌دهیم نام این استان به هیرکان تغییر پیدا کند و در شورای فرهنگی عمومی پس از اقدام کارشناسی محققان بتوان نام را تغییر داد.
جهانی شدگان جنگل‌های هیرکان
مدیر پایگاه جنگل‌های هیرکانی گلستان گفت: ۱۲ منطقه از جنگل‌های هیرکانی در استان‌های گلستان، گیلان، مازندران، سمنان وخراسان شمالی ثبت شده است که به سبب داشتن گونه‌های منحصر به فرد نیاز به نگهداری و حفاظت بیشتری دارد.
قائمی گفت: این ۱۲ منطقه ۳۰۶ هزار هکتار وسعت دارد که ۱۲۹ هزارهکتار ناحیه مرکزی و ۱۷۷ هزار هکتار ناحیه گردشگری است که با دقت بیشتری حفاظت می‌شود و قطع درخت و ساخت سازه در این مناطق ممنوع شده است و نظارت دقیقی برای جلوگیری از تخلف انجام می‌شود.
جهان نما، پارک ملی گلستان و افراتخته در گلستان، مناطق بولای دودانگه و چهاردانگه، جنگل الیمستان، جنگل واز، چهارباغ، جنگل خشک داران در استان مازندران، گشت (گچ) رودخان، سیاه رود رودبار، منطقه حفاظت شده لیسار در استان گیلان و جنگل ابر در سمنان بخش‌های ثبت شده جنگل‌های هیرکانی است.
هرچند که به گفته علی بالی نماینده سازمان حفاظت محیط زیست در پرونده ثبت جهانی جنگل‌های هیرکانی، درصورت اصلاح رفتار‌های غلط گذشته و مدیریت بهره برداری از جنگل، این فرصت وجود دارد که بخش‌های دیگری از جنگل‌های هیرکانی در شمال کشور را از طریق پرونده الحاقی به ۱۲ سایت ثبت شده اضافه کنیم و آن مناطق را نیز به ثبت جهانی برسانیم.
تدابیر حفاظتی پس از ثبت
میراث جهانی یونسکو نام عهدنامه‌ای بین‌المللی است که در تاریخ ۱۶ نوامبر ۱۹۷۲ میلادی به تصویب کنفرانس عمومی یونسکو رسید. موضوع این عهدنامه، حفظ آثار تاریخی، طبیعی و فرهنگی بشر است که اهمیت جهانی دارند و متعلق به تمام انسان‌های زمین، فارغ از نژاد، مذهب و ملیت خاص، هستند.
مدیر پایگاه جنگل‌های هیرکانی گلستان گفت: پس از ثبت این جنگل‌ها، تلاش مدیران برای رفع مشکلات این مناطق باید بیشتر شود و برای حفظ و شناساندن این جنگل‌ها برنامه ریزی کنند.
قائمی تصرف، تخریب و ساخت و ساز در محدوده جنگل‌های هیرکانی را از تهدیدات این جنگل‌ها دانست و گفت:: باید به تعهدمان به جهان برای مدیریت بهتر این مناطق، پایبند بمانیم.
قائمی افزود: با جهانی شدن این جنگل‌ها، به جامعه جهانی آگاهی رسانی می‌شود که خود عاملی برای افزایش گردشگری و جذب منابع مالی و رونق اقتصاد مردم بومی مناطق می‌شود.
مدیر پایگاه جنگل‌های هیرکانی گلستان افزود: وام‌های بلندمدت، تهیه تجهیزات و اختصاص کمک‌های بلاعوض از صندوق بین المللی میراث جهانی کمک‌هایی است که با ثبت این جنگل‌ها می‌توان به دریافت آن امیدوار بود.
استاد دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان درباره حفاظت گفت:: نخستین مطلبی که باشنیدن کلمه حفاظت به ذهن می‌آید این است که دور تا دور چیزی را فنس بکشیم و آن را ببندیم، اما رویکرد‌های نوین محافظت این گونه نیست.
هاشم حبشی افزود: در رویکرد نوین محافظت بایستی در مجموعه جوامع گیاهی، جانوری و انسانی تمام ابعاد را در نظر بگیریم و کاری کنیم که انسان‌ها نیز از این مجموعه بهره‌مند شوندو برای آیندگان نیز حفظ کنند.
حبشی افزود: در توسعه پایدار باید بهره برداری عقلایی انجام شوند تا هم بهترین استفاده را خودمان ببریم و هم برای آیندگان حفظ کنیم.
او افزود: مهم‌ترین پیام این مصوبه نیز همین موضوع است که چگونه بهره برداری کنیم که هم خودمان و هم آیندگان از این جنگل‌ها استفاده کنیم.
وی افزود: مجموعه کارکرد‌های خدماتی که زیست بوم (اکوسیستم) بزرگ جنگل‌های هیرکانی که حدود ۷ درصد کشور ما را پوشانده است برای ما دارد ایجاد کسب سالم، توسعه گردشگری و بهره برداری مناسب از چوب است.
تهدیدات فراگیر جنگل‌های هیرکانی
هرچند جنگل‌های هیرکانی در فهرست جهانی ثبت شده است، اما کماکان مخاطرات انسانی برای زیست بوم (اکوسیستم) جنگل‌های هیرکانی وجود دارد.
وجود دام، استقرار روستا‌ها در حریم جنگل و طرح‌های جنگلداری و قاچاق چوب، ساخت‌و‌ساز، تصرف غیرقانونی زمین‌ها، توسعه بی‌رویه کشاورزی از جمله مواردی است که زنگ خطر را به صدا در می‌آورد.
معاون میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور در آخرین روز تیرماه در نشست خبری ثبت جهانی جنگل‌های هیرکانی در فهرست جهانی یونسکو گفت: در محدوده حریم جنگل دام‌سرا‌هایی وجود دارد که در برنامه‌های پیش رو بعضی از این دام‌ها جابجا می‌شود
محمد حسن طالبیان گفت: یکی دیگر از اقدامات، تجهیز پایگاه‌های ملی جنگل‌های هیرکانی به فناوری‌های روز است و در این زمینه دوربین‌های پیشرفته، پهپاد، سنسور‌های حساس به دود آتش را در نظر گرفته‌ایم و امیدواریم برای یک طرح ویژه منابع اعتباری لازم را از سازمان برنامه دریافت کنیم.
معاون میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری با اشاره به اینکه یکی از اقدامات ما مبارزه با قاچاق چوب است گفت: تلاش خواهیم کرد ردیف‌های اعتباری خاص و مستقل برای جنگل‌های هیرکانی اختصاص یابد و خدمات اکوسیستمی جنگل و توسعه اکوتوریسم را خواهیم داشت.
طالبیان گفت: اقدامات گردشگری در سایت‌های مشخص شده ثبت شده است و نیاز است با دقت بیشتری اجرایی شود.
وی با تاکید بر اینکه سامانه حریق در سایت گردشگری باید اتفاق بیفتد گفت: موضوع مدیریت پسماند روستایی و گردشگری نیز از مواردی است که باید به آن توجه جدی شود و مشکل پسماند با فناوری‌های جدید رفع شود.
ویژگی و تهدیدات جنگل‌های هیرکان در گلستان
سهم گلستان از جنگل‌های هیرکانی افزون بر ۴۵۲ هزار هکتار است.
مدیر کل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان گفت:: جنگل‌های افراتخته علی آباد کتول یکی از مکان‌های ثبت شده است که ویژگی آن رویشگاه درختان دیر زیست و کند رشد سرخدار است.
ابوطالب قزلسفلو گفت: این منطقه دو رویشگاه به وسعت ۲۰۰ هکتارو ۴۰۰ هکتار دارد که در آن درختان ممنوع القطع سرخدار در کنار هم سربرآورده اند و تنها نمونه در جهان هستند که یکجا کنار هم قرار گرفته اند.
اما یکی از تهدیدات، قاچاقچیان چوب هستند که این درختان مقاوم و محکم را می‌برند و می‌فروشند.
قلیان یک میلیون تومانی سرخدار خیلی‌ها را وسوسه می‌کند تا اره و تبر به دست گیرند و به تاراج این میراث بازمانده از عصر یخبندان بروند.
با ثبت این جنگل‌ها در فهرست یونسکو انتظار می‌رود درختانی که از سرمای عصر یخبندان جان سالم به در برده اند از تیزی اره قاچاقچیان نیز به دور بمانند.
مدیر کل منابع طبیعی و آبخیزداری گلستان ویژگی منطقه حفاظت شده جهان نما را جنگل‌های انبوه در ارتفاع سه هزار متری از سطح دریا دانست.
قزلسفلو افزود:این منطقه حدود ۳۰ هزار و ۶۵۰ هکتار مساحت و در شرقی‌ترین قسمت رشته کوه البرز قرار دارد.
او گفت: پارک ملی گلستان نیز نهمین ذخیرگاه زیست کره است و پناهگاهی کم‌نظیر برای حیات‌وحش است.
در این پارک یک هزار و ۳۵۰ گونه گیاهی و ۳۰۲ گونه جانوری، نیمی از گونه‌های پستانداران ایران در حدود ۹۰۰ کیلومتر مربع مساحت این پارک زندگی می‌کنند.
در کنار این زیبایی و عظمت پارک ملی زخم‌هایی بر پیکر این بهشت زمینی زده ایم و آن را بسیار آسیب پذیر کرده ایم.
جاده ایی پارک ملی گلستان را به دو بخش تقسیم کرده است ارمغانش برای حیات وحش تصادف با ماشین‌های گذری و عبور و مرور سخت برای جانوران از سمتی به سمت دیگر جاده است.
عبور مسافران و گردشگران نیز در این مسیر سبب می‌شود در فصل‌های گرم خطر آتش سوزی جنگل‌ها بیشتر شود.
معاون میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور در نشست خبری ثبت جهانی جنگل‌های هیرکانی از استاندار گلستان خواست؛ پیگیر جاده ترانزیتی پارک ملی گلستان باشد.
محمدحسن طالبیان افزود: پیگیر تغییر جاده ترانزیتی پارک ملی گلستان به محدوده خارج از مجموعه ثبت جهانی باشید که این اقدام طرح مصوب نیز دارد و امیدواریم استاندار گلستان هر چه زودتر این موضوع را پیگیری کند تا این جاده هم درست شود.
مزایای ثبت جنگل های هیرکانی
مدیر کل منابع طبیعی گلستان گفت: یکی از آثار ثبت ملی جنگل‌های هیرکانی، جذب اعتبار برای حفاظت بهتر این موزه طبیعی است.
قزلسفلو ثبت این جنگل‌ها را مزیتی مطلوب برای این جنگل‌ها می‌داند.
وی گفت: پس از ثبت جنگل‌های هیرکانی می‌توان مشارکت‌های عملی و علمی با محققان و دانشمندان علوم مختلف در دیگر کشور‌ها انجام داد.
او افزود: کمک‌های مالی و وام‌های جهانی می‌تواند شرایط را برای نگهداری از مادر جنگل‌ها تسهیل کند.
ثبت جهانی کافی نیست
هرچند ثبت جهانی جنگل‌ها شرایط را برای حفاظت آن بهتر کرد، اما این حفاظت لایه‌های دیگری نیز در خود دارد.
رئیس انجمن جنگل‌بانی ایران معتقد است: با ثبت جهانی جنگل‌های هیرکانی نگاه بین‌المللی هم به این جنگل‌ها بیشترشده و دنیا را متوجه آن می‌کند و مسئولیت ما هزار بار بیشتر شده است.
کیادلیری تصریح کرد: اینکه ما این جنگل‌ها را ثبت جهانی کردیم و حالا بخواهیم همین روند کنونی را ادامه دهیم و فکر کنیم کسی خواهد آمد وجنگل‌ها را نجات خواهد داد به هیچ عنوان درست نیست و چنین اتفاقی نمی‌افتد.
او افزود: ما از این فرصتی که پیش آمده باید بهره بگیریم تا کمک‌های علمی و کمک‌های مادی دریافت کنیم و دنیا را به این سمت معطوف کنیم تا در تحقیقات و حل مشکلات اکوسیستم‌ها به ما کمک کنند.
مدیر پایگاه جنگل‌های هیرکانی گلستان گفت:: با کمک‌های مالی و وام‌های جهانی، برای حفاظت و آموزش و باززنده سازی با هدف اصلاح شرایط موجود و حتی گردشگری استفاده خواهد شد و می‌توان در تمام سایت‌های جهانی با رعایت ضوابط، این برنامه‌ها را اجرایی کرد و افرادی تحت عنوان توریسم جنگل برای بازدید از این مناطق، تمایل خواهند داشت.
قبل از این که به فکر توسعه گردشگر جنگل‌ها باشیم باید زیر ساخت‌ها برای حضور آنان در جنگل‌ها را فراهم کرد تا حضور پرشمار گردشگران مخاطرات دیگری همراه نیاورد.
علاوه بر اعتبار و تسهیلات و تجهیزات، اما در صف نخست حفاظت از جنگل‌ها ما مردم ایستاده ایم.
این که یاد بگیریم چگونه از درختان و جانداران این محیط سبز حفاظت کنیم و پسماند‌های تجزیه پذیر و تجزیه ناپذیر را در طبیعت رها نکنیم می‌تواند قدم بزرگی درنگهداری از این دیرسالان سبز باشد.
آقای مهدوی که برای گردش دست به دامان طبیعت شده بود گفت:: به عقیده من زمانی افراد به ارزش‌های انسانی دست پیدا می‌کنند که قدردان زحمات بقیه باشند حالا که این همه نعمت در اختیار من است نگهداری از آن کوچکترین کار من برای سپاسگزاری است.
خانم خیری دیگر طبیعت گرد در پارک ملی گلستان که هر جمعه، پلاستیک‌های زباله خالی را با خود به جنگل می‌برد و آن‌ها را پراز زباله به شهر برمی گرداند گفت:: وقتی برای تفریح به جنگل می‌رفتم و دور وبرم پر از زباله‌های گردشگران قبلی بود از تفریحم لذتی نمی‌بردم و تصمیم گرفتم تا جایی که می‌توانم به طور مداوم جنگلی که همیشه به آنجا می‌روم را تمیز کنم.
او گفت: هفته‌های اول تنها بودم، اما کم کم دوستان دیگری هم به کمک من آمدند و حالا با هم تا جایی که بتوانیم جنگل را از زباله‌ها پاک می‌کنیم.
این جنگل‌ها هدیه گذشتگان به ماست، ما چگونه این جنگل‌ها را به نسل بعد از خود هدیه می‌کنیم؟