نگاهی به پیشینه روابط سیاسی و اقتصادی دو کشور ایران و ایتالیا

پژوهش خبری : ماتئو رنتسی صبح امروز به دعوت رسمی آقای روحانی در سفری دو روزه وارد تهران شد. هیئتی 250 نفره نخست وزیر ایتالیا را در این سفر همراهی می کنند.نخست وزیر ایتالیا در سفر رسمی دو روزه خود به ایران با مقامات بلند پایه کشورمان از جمله دکتر حسن روحانی رئیس جمهوری ایران و علی‌ لاریجانی رئیس مجلس شورای اسلامی دیدار و گفتگو خواهد کرد. در این سفر هیئتی 250 نفره وی را همراهی می کند. سفر متئو رنتسی به ایران در پاسخ به دعوت و دیدار رسمی آقای روحانی به ایتالیا در تاریخ 5 و 7 بهمن ماه سال گذشته انجام می شود. در سفر رئیس جمهور ایران به ایتالیا، دو طرف قراردادهای تجاری به ارزش میلیاردها دلار امضا کردند. نخست‌وزیر ایتالیا در آن زمان اعلام کرد که این تنها آغازی برای همکاری‌های آینده ایران و ایتالیا خواهد بود.به بهانه سفر نخست وزیر ایتالیا به کشورمان نگاهی اجمالی به روابط سیاسی- اقتصادی ایران و ایتالیا خواهیم داشت.‏

پیشینه روابط سیاسی ایران و ایتالیا

مناسبات بین ایران و ایتالیا از یک پشتوانه غنی تاریخی، فرهنگی و تمدنی برخوردار است که همین عامل در پیش‌برد روابط دو جانبه در همه اعصار بسیار حائز اهمیت و مؤثر بوده است. تاریخ روابط سیاسی ایران و ایتالیا به دوران اشکانیان باز می‌گردد. با سقوط امپراطوری رم و انقراض سلسله ساسانی، روابط دو کشور نیز برای مدتی دچار رکود شد ولی متعاقباً در دوران صفویه، مجدداً اوج گرفت. نخستین موافقت‌نامه تجاری رسمی ایران و ایتالیا در سفر ناصرالدین شاه به اروپا در محلی به نام "ساردینا" به امضا رسید. از سال 1886 میلادی دو دولت اقدام به تأسیس سفارت دایمی در پایتخت‌های یکدیگر کردند.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، ایتالیا جزء اولین کشورهایی بود که همکاری خود را با ایران آغاز کرد. با اوج‌گیری تنش در مناسبات ایران با امریکا، ایتالیا در تحریم‌های اقتصادی غرب علیه ایران شرکت کرد که همین عوامل تا حدی موجب تیرگی روابط دو کشور شد. در جنگ تحمیلی رژیم صدام بر علیه جمهوری اسلامی ایران، ایتالیا با وجود داشتن پروژه‌ها و طرح‌های مشترک و متعدد عمرانی با عراق و داشتن مبادلات گسترده تجاری با آن کشور، در مورد جنگ اعلام بی‌طرفی نمود و از هرگونه اظهارنظر صریح در این رابطه خودداری کرد و موضع‌گیری‌های خود را در چارچوب جامعه اروپا نشان داد. بعد از پایان جنگ تحمیلی کمپانی‌های ایتالیایی تلاش کردند جایگاه مناسبی را در پروژه‌های زیربنایی و ساختاری جمهوری اسلامی ایران به ‌ویژه در زمینه‌های انرژی و فنی به‌ خود اختصاص دهند. در این دوران شاهد اوج‌گیری همکاری‌های تجاری و اقتصادی بین دو کشور بوده‌ایم.

اما در برخی از مقاطع تاریخی روابط اقتصادی دو کشور تحت تاثیر تحولات بین المللی دارای فراز و نشیب هایی بوده است. مسأله هسته­ ای ایران و تحریم های ‏اقتصادی بین المللی علیه کشورمان نقش بسزایی در کاهش حجم مناسبات میان دو کشور داشته است. موضوع دیگری که سبب رکود مناسبات تهران- رم شد، مسأله هولوکاست بود. تصدی مقام وزارت خارجه ایتالیا توسط "جیان فرانکو فینی" با موضوع هولوکاست همزمان شد. وی از مدتها پیش اقداماتی را برای نزدیکی هر چه بیشتر با رژیم صهیونیستی آغاز کرده بود. علت این مسأله نیز آن بود که وی برای تصدی مقام نخست وزیری به حمایت لابی یهود و صهیونیست ها احتیاج داشت. "فینی" با بهره برداری از بحث هولوکاست، موضع تندی را در این خصوص اتخاذ کرد.‏

روابط دو کشور بعد از توافق هسته ای

پیروزی حسن روحانی در انتخابات ریاست جمهوری با استقبال اروپایی ها روبرو شد. واکنش‌های مقامات اروپایی نشان‌دهنده تمایل آنها از ریاست‌جمهوری وی و امیدواری آنها به آغاز دور جدید از مناسبات حسنه ایران و اروپا بود. پس از شروع به کار دولت یازدهم معاون وزیر خارجه ایتالیا وارد تهران شد و با نهاوندیان، رئیس دفتر رئیس‌جمهوری ملاقات کرد. طرفین در این دیدار بر گسترش همکاری­ های دوجانبه تاکید کردند که در ادامه این سفر "اما بنینو"، وزیر امور خارجه ایتالیا در آذر 92، سفری دو روزه انجام داد که اولین سفر یک وزیر امور خارجه ایتالیا به ایران بعد از گذشت ده سال محسوب می‌شد. وی در این سفر دو روزه دیدارهایی با حسن روحانی و محمدجواد ظریف انجام داد. در تداوم توسعه روابط دو کشور ایران و ایتالیا، رئیس جمهور کشورمان در بهمن 94، در نخستین سفر اروپایی خود پس از لغو تحریم‌ها در قالب یک هیئت بلندپایه صد و پنجاه نفری متشکل از دو معاون رییس جمهور، نه وزیر، و تعدادی از معاونانشان و حدود نود چهره اقتصادی و کارآفرین به ایتالیا سفر کرد. در جریان این سفر، چهارده سند همکاری به ارزش۲۰ میلیارد یورو (۱۸ میلیارد و ۴۰۰ میلیون دلار) با ایتالیا به امضا رسید.

افزایش مبادلات تجاری دو کشور

مناسبات اقتصادی ایران و ایتالیا همواره و از دیرباز وجود داشته و دارای قدمتی دیرینه است. در این میان مناسبات فی‌مابین تنها پس از بروز جنگ جهانی دوم به‌طور موقت برای شش سال قطع شد و سپس با استقرار صلح، مجدداً با ابعاد وسیع‌تری آغاز شد. بعد از انقلاب اسلامی روند همکاری‌های اقتصادی دو کشور سیر صعودی به‌ خود گرفت. اولین کمیسیون مشترک اقتصادی دو کشور در سال ۱۳۶۷ در تهران تشکیل شد و هفتمین دور آن نیز در سال ۱۳۸۳ در تهران برگزار شده است. در سال‌های اخیر روند همکاری‌های اقتصادی و بازرگانی فی‌مابین افزایش یافته و علاوه بر تبادل هیئت‌های مختلف، سمینارهایی برای تقویت همکاری‌های دو طرف در کلیه زمینه‌های اقتصادی، تجاری، فنی و صنعتی در پایتخت‌های دو کشور برگزار شده است. همکاری اقتصادی شکل گرفته بین دو کشور، بر پایه شناخت و اعتماد متقابل بوده است که بواسطه همکاری و فعالیت های چند ده ساله شرکت های ایتالیایی بویژه در بخش های صنعت نفت، پتروشیمی، فولاد، انرژی و مکانیک، ساختارهای زیربنایی و مکانیک ایجاد شد.

بر اساس گزارش اداره آمار ایتالیا، مبادلات تجاری دو کشور از سال 2002 تا 2011 روندی صعودی داشته است طوری که پس از کاهش مختصری که سال 2009 و آن هم بواسطه بحران اقتصادی بین المللی به چشم می­ خورد، سال 2011 حجم مبادلات تجاری دو کشور به بالاترین سطح یعنی هفت میلیارد یورو رسیده بود. "فدریکا گوئیدی" وزیر توسعه اقتصادی ایتالیا در سفری که سپتامبر 2015 به تهران داشت، در مورد حجم مبادلات تجاری بین دو کشور گفت: تلاش می کنیم حجم مبادلات خود با جمهوری اسلامی ایران را به سطح پیش از تحریم­ های بین ­المللی، یعنی سالانه هفت میلیارد یورو برسانیم.

با توجه به آمار مبادلات اقتصادی ایران و ایتالیا تراز تجاری دو کشور، ایران سال 2013 با واردات یک میلیارد و 56 میلیون یورویی از ایتالیا در مقابل صادرات بیش از 137 میلیون یورو واردات هفت برابری داشته است. در حالی که در سال 2014 واردات از ایتالیا در همین میزان تقریبا ثابت مانده یعنی یک میلیارد و 156 میلیون یورو و در مقابل 440میلیون یورو به این کشور کالا صادر شده است که حاکی از افزایش بیش از دو برابری صادرات ایران به ایتالیا است. اما طی سال­های تشدید تحریم ­های یکجانبه و غیرقانونی آمریکا و اتحادیه اروپا و در کنار آن اعمال محدودیت­ های شدید مالی و تجاری؛ باعث شد مبادلات تجاری ایران و کشورهای عضو اتحادیه اروپا از جمله ایتالیا با کاهش شدیدی روبرو شود. آمارهای گمرک ایران نشان می دهد که حجم کل تجارت خارجی دو کشور در سال 1388، از دو میلیارد و سیصدمیلیون دلار به هفتصد و بیست میلیون دلار در سال 1393 تنزل یابد.

افزایش سفرهای دیپلماتیک دو کشور نشان می­ دهد که طرفین در جهت ارتقاء روابط جدید سیاسی- اقتصادی گام ­های عملی و موثری در دوران پسا برجام برداشته و خواهان گسترش این روابط می ­باشند. "پائولو جنتیلونی" وزیر امور خارجه ایتالیا در سال 94 در آستانه سفر به تهران، توافق هسته­ ای را فرصتی برای جبران روابط اقتصادی کشورش با جمهوری اسلامی ایران خواند و گفت: » ایتالیا یقینا در دوران تحریم­ ها از نظر روابط اقتصادی با ایران، رنج دیده است. اما توافقی که در وین حاصل شد به ما فرصت جبران تدریجی روابط اقتصادی را می­ دهد. بدون تردید ما با لغو تدریجی تحریم ­ها، روابط اقتصادی خود را با ایران نیز به طور تدریجی جبران می­ کنیم.»

پژوهش خبری//رحیم خجسته